USŁUGI KANCELARII

Sprawy spadkowe

O ustalenie nieważności testamentu Nieważność testamentu sąd ustala przede wszystkim w sprawie o stwierdzenie praw do spadku .Jednakże powództwo o ustalenie nieważności testamentu może wytoczyć  każdy kto ma w tym interes prawny, nie tylko spadkobiercy ale także np. zapisobiercy, osoby uprawnione do zachowku, wierzyciele i dłużnicy spadku

O zachowek. Uprawnionymi do zachowku jest krąg osób które dziedziczyłyby po spadkodawcy gdyby nie pozostawił testamentu. Do zapłaty zachowku zobowiązany jest najczęściej spadkobierca. W sprawie o zapłatę zachowku ustala się wartość pieniężną spadku, wartość darowizn podlegających doliczeniu do spadku i korzyści zaliczanych na zachowek.

O stwierdzenie praw do spadku po zmarłym. Spadek są to prawa i obowiązki ( w tym długi) zmarłego które przechodzą na spadkobierców wskutek śmierci spadkodawcy. O stwierdzeniu nabycia spadku orzeka sąd na wniosek osoby zainteresowanej a uczestnikami są osoby wchodzący w rachubę jako  spadkobiercy ustawowi i testamentowi.  

O dział spadku. Jeżeli spadek przypada kilku spadkobiercom, do wspólności majątku spadkowego oraz do działu spadku stosuje się odpowiednio przepisy o współwłasności w częściach ułamkowych. Sądowy dział spadku powinien obejmować cały spadek. Jednakże z ważnych powodów może być ograniczony do części spadku. Z problematyką działu spadku wiąże się odpowiedzialność za długi spadkowe. Do chwili przyjęcia spadku spadkobierca ponosi odpowiedzialność za długi spadkowe tylko ze spadku. Od chwili przyjęcia spadku ponosi odpowiedzialność za te długi z całego swego majątku. Spadkobierca może bądź przyjąć spadek bez ograniczenia odpowiedzialności za długi (przyjęcie proste), bądź przyjąć spadek z ograniczeniem tej odpowiedzialności (przyjęcie z dobrodziejstwem inwentarza), bądź też spadek odrzucić.

Czym jest spadek? W dużym uproszczeniu spadek to ogół praw i obowiązków majątkowych, które w chwili śmierci osoby fizycznej przechodzą na jego następców prawnych.

W jaki sposób można zostać powołanym do dziedziczenia? Polskie prawo przewiduje dwa źródła powołania do spadku: ustawę i testament. Jeśli zmarły nie sporządził za swojego życia testamentu wówczas dojdzie do dziedziczenia z ustawy.

Kto dziedziczy z ustawy? W pierwszej kolejności z ustawy dziedziczą małżonek oraz dzieci zmarłego. Jeżeli zmarły nie miał małżonka, wówczas z ustawy dziedziczą wyłącznie dzieci  spadkodawcy. Natomiast gdyby któreś z dzieci nie dożyło otwarcia spadku, którego udział przypadnie jego dzieciom (czyli wnukom spadkodawcy).  Jeżeli zmarły nie pozostawił żadnych zstępnych (czyli dzieci, wnuków, prawnuków itd.), wówczas do dziedziczenia dojdzie małżonek oraz rodzice, przy czym Jeżeli jedno z rodziców spadkodawcy nie dożyło otwarcia spadku, udział spadkowy, który by mu przypadał, przypada rodzeństwu spadkodawcy. W dalszej kolejności z ustawy dziedziczą dziadkowie  spadkodawcy i pasierbowie. Jeżeli wszyscy krewni odrzucili spadek, wówczas w ostatniej kolejności do dziedziczenia sutkowego dochodzi gmina ostatniego miejsca zamieszkania spadkodawcy.   

Czy osoby małoletnie mają zdolność do dziedziczenia spadku? Każda osoba fizyczna od chwili urodzenia ma zdolność do dziedziczenia, w tym także dzieci. Ma to bardzo istotne znaczenie, bowiem w praktyce rodzice często zapominają, że w momencie gdy sami odrzucają spadek po swoich krewnych, kolejnymi osobami, które dochodzą do dziedziczenia są właśnie ich dzieci. Warto o tym pamiętać, w szczególności, gdy w skład spadku wchodzą także długi spadkowe.

Na czym polega niegodność dziedziczenia? W pewnych ściśle określonych przez kodeks cywilny sytuacjach spadkobierca może zostać uznany przez sąd za niegodnego dziedziczenia, w wyniku czego będzie traktowany tak jakby nie dożył otwarcia spadku. Przyczynami pozwalającymi stwierdzić niegodność dziedziczenia są:

1)   popełnienie umyślnego ciężkiego przestępstwa przeciwko spadkodawcy;

2) nakłonienie spadkodawcy podstępem lub groźbą do sporządzenia lub odwołania testamentu albo przeszkodzenie mu w sporządzeniu lub odwołaniu testamentu

3) umyślne ukrycie lub zniszczenie testamentu, podrobienie lub przerobienie testamentu albo świadomie skorzystanie z testamentu podrobionego lub przerobionego przez inną osobę.

Kto może stwierdzić nieważność testamentu? Stwierdzić nieważność testamentu może wyłącznie Sąd. Stwierdzenie takie w praktyce najczęściej zapada w postępowaniu o stwierdzenie nabycia spadku albo w postępowaniu o chylenie lub zmianę postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku. W pewnych sytuacjach możliwe jest także wytoczenie odrębnego  powództwa o ustalenie nieważności testamentu.

Jakie są przyczyny nieważności testamentu?Kodeks cywilny przewiduje szereg okoliczności, które powodują, że testament jest nieważny. Należą do nich w szczególności:  

– sporządzenie testamentu w stanie wyłączającym świadome albo swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli;

sporządzenie testamentu pod wpływem błędu uzasadniającego przypuszczenie, że gdyby spadkodawca nie działał pod wpływem błędu, nie sporządziłby testamentu tej treści;

sporządzenie testamentu pod wpływem groźby.

– sporządzenie testamentu sprzecznego z zasadami współżycia społecznego

– powołanie spadkobiercy w testamencie pod warunkiem lub z zastrzeżeniem terminu

– podstawienie powiernicze zawarte w testamencie

– sporządzenie testamentu wspólnego (np. sporządzenie jednego testamentu przez dwóch współmałżonków)

– sporządzenie testamentu w formie nie przewidzianej prze kodeks cywilny

– sporządzenie testamentu przez przedstawiciela

Jakie skutki wywołuje nieważny testament? Nieważny testament nie wywołuje żadnych skutków prawnych, jest zatem także bezskuteczny.

Czy na nieważność testamentu można powoływać się zawsze? Co do zasady na nieważność testamentu nie można się powołać po upływie lat trzech od dnia, w którym osoba mająca w tym interes dowiedziała się o przyczynie nieważności, a w każdym razie po upływie lat dziesięciu od otwarcia spadku.

W jakiej formie może zostać sporządzony testament? Polskie prawo przewiduje trzy formy testamentów zwykłych: testament własnoręczny, testament notarialny, testament allograficzny (sporządzany przez   oświadczenie swojej ostatniej woli ustnie wobec wójta (burmistrza, prezydenta miasta), starosty, marszałka województwa, sekretarza powiatu albo gminy lub kierownika urzędu stanu cywilnego w obecności dwóch świadków) Natomiast dodatkowo w pewnych wyjątkowych sytuacjach możliwe jest także sporządzenie testamentu ustnego oraz testamentu podróżnego. W przypadku wojny lub mobilizacji albo przebywanie w niewoli pewne ściśle określone przez przepisy osoby mogą sporządzić testament wojskowy.

Czym jest zachowek? Jest to roszczenie pieniężne skierowane do powołanego testamentem spadkobiercy, które przysługuje osobom najbliższym zmarłego, w przypadku gdyby ten pominął ich przy sporządzeniu testamentu. Rozmiar roszczenia uzależniony jest od wielkości udziału spadkowego, jaki przypadałby danej osobie przy dziedziczeniu ustawowym.

Komu należy się zachowek? Zachowek należy się wyłącznie zstępnym (czyli dzieciom, wnukom, prawnukom), małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy. Jednakże prawo do zachowku tym osobom nie będzie przysługiwało, jeżeli: zostali wydziedziczeniu, zostali uznani za niegodnych dziedziczenia, odrzucili spadek przypadający im z mocy ustawy,  zrzekli się dziedziczenia

Jaka jest wysokość zachowku? Wysokość zachowku zawsze będzie uzależniona od wysokości spadku. Jeżeli uprawniony jest trwale niezdolny do pracy albo jeżeli uprawniony jest małoletni roszczenie o zachowek wynosi 2/3 wartości udziału spadkowego, który by mu przypadał przy dziedziczeniu ustawowym, w innych zaś wypadkach – 1/2 wartości tego udziału

Czy dokonane darowizny mają wpływ na wysokość roszczenia o zachowek? Ogólna zasada stanowi, że należy doliczyć wartość darowizn do wartości spadku. Istnieją przy tym pewne wyjątki, a mianowicie nie podlegają doliczeniu: drobne darowizny, zwyczajowo w danych stosunkach przyjęte (np. prezenty urodzinowe, prezenty świąteczne), niezależnie od tego kiedy i na czyją rzecz zostały dokonane, darowizny dokonane na rzecz osób niebędących spadkobiercami ani uprawnionymi do zachowku przed więcej niż dziesięciu laty, licząc wstecz od otwarcia spadku , jeżeli zachowek obliczany jest dla zstępnego, nie dolicza się do spadku darowizn uczynionych przez spadkodawcę w czasie, kiedy nie miał zstępnych, chyba że uczyniono to na mniej niż trzysta dni przed urodzeniem się zstępnego, jeżeli zachowek obliczany jest dla małżonka, darowizny dokonane przed zawarciem małżeństwa.

Czy roszczenie o zachowek się przedawnia? Jest to roszczeni o charakterze majątkowym, zatem podlega przedawnieniu. Roszczenie to ulega w terminie pięciu lat od ogłoszenia testamentu, przy czym w obecnym stanie prawnym koniec terminu przedawnienia roszczenia o zachowek przypada na ostatni dzień roku kalendarzowego (przykład: ogłoszenie testamentu nastąpiło w dniu 11 stycznia 2021 roku. Roszczenie o zachowek przedawni się zatem po dniu 31 grudnia 2026 r.)

Jak przyjąć spadek? Spadek nabywa się już z chwilą śmierci spadkodawcy z mocy samego prawa. Jednak nabycie to nie ma charakteru definitywnego. W określonym terminie spadkobierca może złożyć przed sądem bądź przed notariuszem oświadczenie co do spadku, w którym: przyjmie spadek wprost, albo przyjmie spadek z dobrodziejstwem inwentarza, albo odrzuci spadek.

Czy dziecko może złożyć oświadczenie o odrzuceniu lub przyjęciu spadku? Osoba, która nie ma ukończonych 18 lat nie może samodzielnie złożyć oświadczenia o odrzuceniu lub przyjęciu spadku, ponieważ nie ma pełnej zdolności do czynności prawnych. W imieniu takiej osoby działa jej przedstawiciel ustawowy, czyli najczęściej rodzic. Należy pamiętać, że na odrzucenie lub przyjęcie spadku wprost w imieniu małoletniego konieczne jest uzyskanie zgody sądu opiekuńczego. 

Jaki jest termin na złożenie oświadczenia? Oświadczenie o przyjęciu lub o odrzuceniu spadku może być złożone w ciągu sześciu miesięcy od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o tytule swego powołania. Jeżeli w tym czasie spadkobierca nie złoży żadnego oświadczenia, wówczas jest to jednoznaczne z przyjęciem spadku z dobrodziejstwem inwentarza.

Czy można uchylić się od skutków prawnych wadliwego oświadczenia? Jeżeli oświadczenie o przyjęciu lub o odrzuceniu spadku zostało złożone pod wpływem błędu lub groźby istnieje możliwość uchylenia się od skutków prawnych. Takie uchylenie się od skutków prawnych oświadczenia powinno nastąpić przed sądem, a  spadkobierca powinien jednocześnie oświadczyć, czy i jak spadek przyjmuje, czy też go odrzuca. Uprawnienie do uchylenia się od skutków prawnych wadliwego oświadczenia wygasa po upływie roku od chwili, w której spadkobierca wykrył błąd, lub w której ustał stan obawy.

Jak wygląda postępowanie sądowe w przedmiocie stwierdzenia nabycia spadku? Wniosek do sądu o stwierdzenia nabycia spadku może złożyć osoba mająca w tym interes prawny, a więc przede wszystkim każdy ze spadkobierców, ale także wierzyciele spadkodawcy, uprawnieni do zachowku czy zapisobiercy. Postępowanie toczy się w trybie nieprocesowym, a uczestnikami postępowania powinny być wszystkie osoby mogące wchodzić w rachubę jako spadkobiercy ustawowi i testamentowi. W toku postępowania sąd bada z urzędu kto jest spadkobiercą oraz czy zmarły pozostawił testament. Sąd nie bada jednak jakie składniki wchodzą w skład spadku i kto ma je otrzymać. Taki podział majątku po zmarłym, zwany działem spadku może zostać przeprowadzony przez sąd, jednakże w odrębnym postępowaniu. 

Na czym polega dział spadku?  Wsytuacji gdy do dziedziczenia dochodzi więcej niż jedna osoba powstaje między nimi wspólność co do całego spadku. Może ona ustać w wyniku dokonania podziału majątku spadkowego, czyli tzw. działu spadku.

Czy istnieje obowiązek dokonania działu spadku? Ustawa w zasadzie nie nakłada na współspadkobierców obowiązku dokonania działu spadku, an i nie określa terminu w jakim powinien zostać on dokonany. Jednakże z praktycznego punktu widzenia współwłasność poszczególnych składników spadku rodzi wiele komplikacji oraz może być źródłem nieporozumień pomiędzy współspadkobiercami, dlatego warto dokonać dział spadku.

Jak wygląda sądowy dział spadku? W przypadku braku porozumienia co do sposobu dokonani podziału jedyną możliwością jest złożenie wniosku do sądu o dokonanie działu spadku. Również w przypadku istnienia porozumienia pomiędzy współspadkobiercami dział spadku Mozę zostać dokonany przez sąd. Uprawnienie do złożenia wniosku ma każdy ze współspadkobierców oraz nabywca udziału w spadku. W toku postępowania sąd ustala skład majątku spadkowego oraz jego wartość. Od dokonanych przez sąd ustaleń będzie zależała wartość udziałów przysługujących poszczególnych spadkobiercom, a co za tym idzie wydzielenie sched spadkowych oraz wysokość spłat i dopłat. Po ustaleniu składu i wartości przedmiotów wchodzących w skład majątku spadkowego sąd wybiera sposób podziału tego majątku. Może to nastąpić w ten sposób, że poszczególne przedmioty zostaną podzielone fizycznie i przyznane każdemu ze współspadkobierców w stosunku do wielkości jego udziałów. Jeżeli wartość przyznanych części nie odpowiada wielkości udziałów można ustalić stosowne dopłaty. Możliwe jest także przyznanie pewnych bądź wszystkich przedmiotów jednemu spośród spadkobierców z obowiązkiem dokonania przez niego spłat na rzecz pozostałych spadkobierców. Innym sposobem dokonania podziału jest tzw. podział cywilny, polegający na sprzedaniu przedmiotów należnych do spadku, a następnie podział uzyskanej kwoty pomiędzy spadkobierców, stosownie do przysługujących im udziałów. Zadaniem sądu jest dokonanie oceny, który ze sposobów podziału należy wybrać w konkretnych okolicznościach. Jeżeli jednak uczestnicy postępowania sami zgodnie wskazują jak chcą dokonać podziału, wówczas sąd jest związany takim zgodnym wnioskiem, o ile nie jest to sprzeczne z zasadami współżycia społecznego lub nie narusza uzasadnionego interesu osób uprawnionych. 

ZESPÓŁ

Marek Sawicki

Adwokat

Aleksandra Marciniak

Adwokat